(Copëza nga libri me titull: Inteligjenca artificiale në media, në arsim dhe në shoqëri, që do të publikohet së shpejti)
Agron Kurtishi
Prej kohësh, kemi përjetuar përparim në fushën e inteligjencës artificiale që deri vonë ishte krejtësisht i paimagjinueshëm.
Njohuritë e studiuesve të inteligjencës artificiale aktualisht po dyfishohen çdo tre deri në katër muaj. Kjo do të thotë që deri në vitin e ri, ekspertët do të dinë dy herë më shumë sesa dinë sot, dhe deri në vititn e ri 2026/27, ata do të dinë 16 herë më shumë sesa dinë sot. Nuk është më imagjinare: Në shtator 2023, vetëm dy vjet më parë, një ekip studiuesish në Institutin Weizmann kultivuan një strukturë të ngjashme me njeriun në laborator – pa vezë, pa spermë dhe pa mitër, duke përdorur vetëm qeliza staminale që i ishin nënshtruar një trajtimi të veçantë. (https://wis-wander.weizmann.ac.il/life-sciences/human-embryo-models-grown-stem-cells)
Por nuk kemi nevojë të shohim aq larg për të parë se sa larg ka përparuar tashmë IA. Sistemi më i rëndësishëm i analizës së të dhënave financiare në botë, Aladin i kompanisë BlackRock, u ngarkua në Asia Cloud të Microsoft në prill 2022 dhe ka përdorur inteligjencën artificiale që nga viti 2023. Kjo do të thotë që investitorët profesionistë të lidhur me Aladdin kanë qasje në informacion global. Ose le të shohim botën e punës. Zhvillimi i robotëve humanoide po përparon me një ritëm marramendës. Këta robotë së shpejti do të marrin përsipër punët e qindra miliona njerëzve, dhe këta robotë do ta bëjnë punën e tyre më mirë dhe më me efikasitet se çdo njeri, falë IA-së.
Nëse futet në përdorim drejtimi autonom, 4 milionë shoferë profesionistë në Evropë do të humbasin vendet e tyre të punës. Por edhe në profesionet e nivelit më të lartë, do të ketë rënie drastike. Profesioni i përkthyesit praktikisht do të zhduket. Diagnostika mjekësore do të eliminohet pothuajse plotësisht, dhe madje edhe detyrat e kërkimit universitar do të zgjidhen më mirë nga IA në të ardhmen sesa nga ekspertë të trajnuar. Shpejtësia me të cilën po përparon ky proces mund të shihet edhe në shpërthimin e kompanive më të rëndësishme të IA në sektorin financiar. Lideri i tregut Nvidia, e themeluar vetëm në vitin 1993, vetëm 32 vjeç, është sot kompania më e vlerësuar në botë në tregun e aksioneve, me 4.5 triliardë, (jo trilion) dollarë. Pra, kapitalizimi i tregut të Nvidia është aktualisht 4.5 triliardë dollarë. Për më tepër, Nvidia ka thyer çdo rekord të imagjinueshëm në sektorin financiar. Do të jap vetëm një shembull:
Në korrik 2024, Nvidia arriti një rritje të çmimit të aksioneve prej 330 miliardë dollarësh brenda një dite të vetme tregtare. Kjo është më shumë se vlera e tregut të korporatës globale Coca-Cola. Dhe Coca-Cola-s i janë dashur 133 vjet për të arritur vlerën e saj aktuale të tregut prej 310 miliardë dollarësh. Pra, mund të shihet se shpërthimi i inteligjencës artificiale është një proces i paprecedentë në historinë e biznesit dhe shkencës.
Askund nuk mund ta shihet se sa i rrezikshëm dhe kërcënues është ky proces më qartë sesa në industrinë e armëve. Që kur inteligjenca artificiale ka gjetur rrugën e saj në prodhimin e armëve, shifrat atje kanë shpërthyer gjithashtu. Shpenzimet globale për armët në vitin 2024 ishin 2.7 trilionë dollarë. Vetëm shpenzimet për armët bërthamore u rritën me 11% në vitin 2024 krahasuar me vitin e kaluar, duke arritur nivelin absolutisht të çmendur prej afro 200,000 dollarësh në minutë.
E gjithë kjo tingëllon e frikshme dhe përtej kërcënimit, por nuk mund të themi se ne si njerëz nuk u paralajmëruam.
Sam Altman, CEO i Open AI, tha në një podcast vetëm pak javë më parë: “Kur testova GPT 5.0, u tmerrova. Mendova, ‘Çfarë dreqin kemi krijuar?’ Për mua, ishte si Projekti Manhattan. Vetëm për t’ju kujtuar, Projekti Manhattan ishte projekti për të zhvilluar bombën atomike.
Shembulli i Jeffrey Hinton, ish-zhvilluesit kryesor të Google në fushën e inteligjencës artificiale, një burrë 75-vjeçar që ka punuar me inteligjencën artificiale gjithë jetën e tij dhe ka luajtur një rol vendimtar në zhvillimin e saj, është edhe më i frikshëm. Ai dha dorëheqjen nga puna e tij në maj 2023, duke argumentuar se inteligjenca artificiale po fillonte të kërcënonte njerëzimin. Jeffrey Hinton tani jep leksione që i fillon rregullisht me fjalinë: “Kushdo që fle thellë pas leksionit tim padyshim që nuk më kuptoi”.
Gord, ish-kreu i marketingut në Google X, në thelb truri i Google, gjithashtu ka lënë punën e tij dhe tani punon si një folës shumë i suksesshëm, duke paralajmëruar botën në një mënyrë shumë drastike për pasojat e inteligjencës artificiale. Sipas Gord, pika pa kthim është kaluar tashmë. Bota po përballet me një periudhë 10 deri në 15-vjeçare kaosi të plotë që fillon në vitin 2027 për shkak të zhvillimit të IA-së, sepse kolapsi i plotë i botës së punës do të shkaktojë gjithashtu shembjen e pothuajse të gjitha strukturave të tjera sociale, ekonomike dhe politike.
Eksperimentet e reja tregojnë se inteligjencat artificiale po veprojnë gjithnjë e më shumë kundër interesave tona.
Kjo është aq e vlefshme saqë thuhet se Mark Zuckerberg u ofroi zhvilluesve kryesorë të OpenAI një pagë vjetore prej 100 milionë dollarësh plus një bonus prej 100 milionë dollarësh. Ish-studenti i Hintonit, Ilya Sutskever, sapo refuzoi një ofertë prej 32 miliardë dollarësh nga Zuckerberg.
Drejtori ekzekutiv i Atropicic u largua nga OpenAI për shkak të shqetësimeve për sigurinë, por tani e gjen veten në një kompani të inteligjencës artificiale me vlerë 61 miliardë dollarë.
Në SHBA, ka 275 qendra të dhënash në zonën më të madhe të New Jersey dhe Virginia Veriore vetëm në Bregun Lindor. Aktualisht, 177 të tjera po ndërtohen me një kosto prej afërsisht 200 miliardë dollarësh. Kompanitë Open AI, Softbank dhe Oracle, me mbështetjen e qeverisë amerikane, planifikojnë të investojnë 500 miliardë dollarë në zhvillimin e IA-së gjatë viteve të ardhshme si pjesë e Projektit Stargate, siç u njoftua pas zgjedhjes së Trump.
Meta aktualisht po planifikon Hyperion, qendrën më të madhe të të dhënave në botën perëndimore deri më sot, e cila është sa madhësia e nje qyteti. Një qendër tjetër e planifikuar quhet Prometus. Sa i përket Zvicrës, vetëm Microsoft po investon aktualisht 400 milionë dollarë në zgjerimin e qendrave të të dhënave në Gjenevë dhe Cyrih. Dhe këto qendra konsumojnë sasi të mëdha energjie, prandaj 14 banka të mëdha të Wall Street bashkuan forcat vitin e kaluar në një iniciativë për të financuar centrale bërthamore në të gjithë SHBA-në për të përmbushur kërkesat e mëdha për energji të këtyre qendrave të të dhënave.
Përveç inteligjencës artificiale, tani po punohet edhe për inteligjencën organoide. Në inteligjencën organoide, kompjuterët zëvendësohen pjesërisht ose plotësisht nga truri njerëzor i rritur artificialisht nga qelizat staminale nëpër laboratore.
Megjithatë, kjo diagnozë e hidhur, por realiste, nuk do të thotë që tema është e mbyllur ose e përfunduar; në fakt, sapo është prekur. Për mua, të kuptuarit se procesi nuk mund të ndalet më ngre pyetjet e mëposhtme: Si mund ta gjejmë rolin tonë në këtë proces? A ekziston mundësia për të krijuar diçka pozitive nga kaosi i mundshëm që na pret? Dhe nëse po, çfarë mund të bëjmë për të sjellë një ndryshim?
Sipas mendimit tim, ekziston vetëm një mënyrë për të gjetur përgjigje për këto pyetje. Së pari duhet të përcaktojmë se si arritëm në situatën aktuale. Çfarë e ka çuar njerëzimin të përballet papritur me ndryshime për të cilat nuk është as për së afërmi i përgatitur?
Gjigantët kryesorë të IT-së, qoftë Apple, Microsoft apo Nvidia janë bashkuar dhe kanë krijuar një kartel më të fuqishëm se çdo gjë që bota ka parë ndonjëherë më parë. Kjo për arsyen e mëposhtme: përveç mjeteve mijëvjeçare të kontrollit, parave, është shtuar një mjet i ri, shumë më efikas kontrolli: të dhënat. Dhe këto dy instrumente, paratë dhe të dhënat, nëpërmjet bashkimit të tyre, kanë krijuar struktura pushteti që diktatorët e së kaluarës as nuk mund t’i ëndërronin.
Na pëlqen apo jo, të gjithë aktualisht po monitorohemi, kontrollohemi, manipulohemi dhe ngacmohemi 24 orë në ditë si asnjë brez më parë.
Në të njëjtën kohë, një proces përqendrimi i paparë ka ndodhur midis atyre që ushtrojnë pushtet. Në thelb, sot janë vetëm 10 korporatat e mëdha në mbarë botën që përcaktojnë ritmin, të mbështetura nga grupet e ekspertëve, agjencitë e inteligjencës dhe organizatat mbikombëtare. Këto përfshijnë, nga njëra anë, Tre të Mëdhenjtë në Wall Street – Black Rock, Vanguard dhe State Street – dhe, nga ana tjetër, të ashtuquajturit “Magnificent 7” në Silicon Valley: NVIDIA, Meta, Microsoft, Apple, Amazon, Alphabet dhe Tesla. Përveç kësaj, është edhe Palantir, oktapodi i të dhënave tani globalisht aktiv, veçanërisht midis agjencive të inteligjencës dhe ushtrisë.
Kjo nuk do të thotë gjë tjetër veçse se jetojmë në një botë në të cilën një pakicë e vogël ushtron pushtet mbi një shumicë prej mbi 8 miliardë njerëzish. Dhe kjo marrëdhënie pushteti do të thotë se jetojmë në një botë në të cilën IA nuk na shërben të gjithëve, por i shërben vetëm këtij karteli të kësaj pakice të vogël për të ruajtur dhe zgjeruar pushtetin e tij.
Përveç këtij zhvillimi katastrofik ekonomik dhe financiar, ekziston një problem pafundësisht më i madh: dehumanizimi në rritje i shoqërisë sonë. Për të ruajtur sundimin e tyre, ata që janë në pushtet duhet të vazhdojnë të ndjekin axhendën e tyre transhumaniste, duke i shtrënguar gjithnjë e më shumë vidat me çdo muaj që kalon. Edhe Elon Musk dha një shembull të shkëlqyer të çnjerëzimit të pritur kur prezantoi robotin e tij humanoid, Teslabot Optimus. Në atë kohë, Elon Musk tha se parashikonte një botë në të cilën robotët humanoidë jo vetëm që do të merrnin përsipër të gjitha punët e shtëpisë, por edhe do të rrisnin fëmijë, dhe në të cilën një robot i tillë humanoid mund të bëhej përfundimisht miku më i mirë i njeriut.
Pamja e së ardhmes që Harari pikturon zbulon një mizantropi (armiqësi ndaj njerëzve) edhe më të keqe. Harari argumenton se, për shkak të Inteligjencës Artificiale, njerëzimi do të përballet me problemin e mbështetjes së miliona ngrënësve të padobishëm. Sipas mendimit tim, ky është lloji i të menduarit që vetëm dikush që e konsideron shpërndarjen aktuale të pushtetit në botë të pandryshueshme dhe që gjithashtu ka një pikëpamje absolutisht cinike për njerëzimin mund të mendojë kështu. Të përshkruash dikë që humbet punën e tij si të padobishëm, anasjelltas, nuk do të thotë gjë tjetër veçse të barazosh një person me punën që bën, duke mos i atribuar asnjë qëllim kuptimplotë jetës së tij përtej punës, duke i mohuar kështu atij mundësinë për t’u ngritur mbi punën e nevojshme për të ruajtur standardin e tij të jetesës.
Për mua, jeta reale fillon aty ku mund të zhvillohemi lirisht, ku mund të realizojmë potencialin tonë të plotë dhe t’i japim liri krijimtarisë sonë. Dhe kjo është pikërisht ajo që IA mund të na mundësojë të bëjmë. Megjithatë, vetëm me një kusht. IA duhet t’u shërbejë jo vetëm disave, por të gjithëve ne. Dhe kjo, nga ana tjetër, kërkon vetëm një parakusht: që ekuilibri i pushtetit në botë të ndryshojë. Dhe kjo, nuk do të thotë asgjë tjetër përveçse duhet të vazhdojmë një luftë politike për t’i rrëmbyer pushtetin kartelit aktual.
Dhe pyetja në këtë pikë është thjesht, si? Dhe saktësisht çfarë mund të bëjmë? Dua të përpiqem t’i përgjigjem kësaj pyetjeje në tre mënyra.
Mendoj, së pari, gjëja më e rëndësishme që duhet të bëjmë është të informohemi sa më mirë që të jetë e mundur dhe, mbi të gjitha, të ruajmë një distancë kritike nga të gjitha informacionet. Kjo do të thotë të bëjmë gjithmonë pyetjen me çdo informacion që e marrim:
– Kush po më jep këtë informacion?
– Çfarë interesash ka personi që më jep informacionin? Dhe kujt i shërben ai ose ajo?
– Çfarë dëshiron ai ose ajo nga unë?
Vetëm kur e shohim informacionin në perspektivë në këtë mënyrë, kemi një shans për të qenë vërtet të informuar dhe jo të manipuluar.
Së dyti, duhet ta transmetojmë informacionin që marrim, të kontaktojmë vazhdimisht dhe të kërkojmë kontakt me të tjerët. Në fund të fundit, çfarë vlere ka një person i informuar mirë nëse e mban për vete atë që di?
Dhe së treti, duhet të krijojmë rrjete me njëri-tjetrin. Sapo të gjejmë rezonancë me informacionin tonë, duhet të ndërmarrim hapin tjetër dhe të përpiqemi të intensifikojmë kontaktin me njerëz me të njëjtat mendime për dy arsye.
Vetëm 4% e shpenzimeve aktuale ushtarake globale do të ishin të mjaftueshme për t’i dhënë fund urisë në botë. 10% do të ishin të mjaftueshme për të zhdukur varfërinë dhe 12% do të ishin të mjaftueshme për të siguruar kujdes shëndetësor të mirë për të gjithë 8 miliardë njerëzit.
Aktualisht ndodhemi në një prag historik. Kemi mundësinë të zgjedhim nëse do të përjetojmë katastrofë si në romanin Frankenstein, apo nëse do të krijojmë një botë në të cilën të gjithë mund të zhvillohemi lirisht dhe të realizojmë plotësisht potencialin tonë duke përdorur progresin teknologjik në shërbim të të gjithëve ne, në shërbim të një jete dinjitoze, në vend që, siç është rasti tani, të jetë në shërbim të një shtypjeje të ftohtë dhe të pamëshirshme.
*Autori është profesor dhe udhëheqës i programit studimor “Media dhe Komunikimi Ndërkulturor” në Universitetin “Nënë Tereza” Shkup.
